Leefmilieu heeft een flink aantal workshops, symposia en debatten georganiseerd over nanodeeltjes en hun onbekende effecten. Onderstaand vind u de verslagen.
10 Maart 2011. Lessen uit drie jaar nano gepresenteerd
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu (voorheen VROM) organiseert al vanaf september 2008 de Klankbordgroep risico’s nanotechnologie. In deze groep komen vertegenwoordigers van ministeries, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties bij elkaar om inzicht te krijgen in elkaars opvattingen en zo mogelijk te werken aan een gemeenschappelijk standpunt om in te brengen in bijvoorbeeld de EU. Vanaf het begin neemt Marga Jacobs aan dit overleg deel namens de vereniging Leefmilieu. Op 10 maart heeft zij de lessen van het Leefmilieuproject over nanotechnologie gepresenteerd.
- De voornaamste lessen na drie jaar zijn volgens de vereniging Leefmilieu:
- De overheid investeert stevig in de economische beloften van nanotechnologie en te weinig in de (milieu)risico’s van nanotechnologie.
- De maatschappelijke zorgen worden aangepakt, maar veel te langzaam. Zo komt etikettering moeizaam op gang en is het nog steeds voor niemand duidelijk in welke producten precies nanodeeltjes zitten.
- Doordat de overheid ervan uit gaat dat de bedrijven hun verantwoordelijkheid nemen, hebben handhavers onvoldoende middelen om op te treden tegen bedrijven die hun verantwoordelijkheid niet nemen, de zogenoemde free riders.
- De aansprakelijkheid rond producten met nanodeeltjes is niet goed geregeld.
- Het onderwerp nanotechnologie moet een duidelijke plaats krijgen in het middelbaar onderwijs. Zolang maar heel weinig mensen kennis bezitten over het onderwerp, zal het heel lastig zijn om het maatschappelijke debat met kennis van zaken te voeren.
- Daarbij is het natuurlijk mooi als er maatschappelijke dialogen georganiseerd worden, maar er zijn niet alleen dialogen nodig, maar ook debatten. De ontwikkeling van nanotechnologie raakt aan de ontwikkeling van de hele samenleving en daar denkt, heel terecht, natuurlijk niet iedereen hetzelfde over. Daarbij hoort dus naast een verdieping in de achtergronden ook een debat om die keuzes scherper voor het voetlicht te brengen.
De reacties van de aanwezige bedrijven richtten zich vooral op de kwestie van de aansprakelijkheid. Afgesproken is daarom dat de volgende bijeenkomst van de klankbordgroep hier dieper op in zal gaan.
Bekijk hier de presentatie: Lessen uit 3 jaar nano.
Lees ook de achterliggende notitie: “Milieurisico’s nanodeeltjes zijn onderbelicht”.
en het verslag van de Klankbordgroep Risico’s Nanotechnologie van 2008-2009.
30 november 2010: Publieksdebat nanodeeltjes en hun risico’s voor het milieu
Op 30 november organiseerde de vereniging Leefmilieu een debat over nanodeeltjes en milieu. Professor Dik van de Meent van de Radboud Universiteit Nijmegen en Nico van den Brink van Alterra uit Wageningen lichtten in twee korte presentaties de stand van zaken van de kennis op dit gebied toe. Er ontspon daarna een levendige discussie waaraan een groot deel van de aanwezigen een bijdrage leverde.
Nanodeeltjes reageren, volgens Dik van de Meent, door hun afmetingen anders. Ze zijn zo klein, dat ze bijvoorbeeld in de lucht blijven zweven, omdat de zwaartekracht geen vat op ze heeft. Het gaat volgens de onderzoekers om de juiste inschatting van de risico’s. Als bekend is wat de gevaren zijn, kan worden beoordeeld of je een toepassing wenst. De vraag die je hierbij tegelijk kan stellen is voor wie is het een kans en voor wie zijn de baten? Voor wie is het een bedreiging en voor wie zijn de kosten?
Marga Jacobs, voorzitter van Leefmilieu, wil dat er beter beleid gemaakt wordt over de afweging van deze kosten en baten. De nanodeeltjes worden immers al in honderden producten toegepast. De huidige regels voor chemische stoffen en productveiligheid blijken niet afdoende voor de nanomaterialen.
De onderzoekers geven aan, dat ze wel degelijk kansen zien voor nanotechnologie, maar toch ook bezorgd zijn. Zo herinnert Nico van den Brink er aan dat de wetgeving rondom PCB’s pas werd aangescherpt, nadat er dode vogels waren gevonden.
Het debat stond onder leiding van Rob Jaspers, journalist van de Gelderlander, die met prikkelende vragen de panelleden en de zaal uitdaagde om tot diepere inzichten te komen.
Hieronder kunt u de presentaties inzien:
- Dik van de Meent: Nano en (leef)milieu
- Nico van den Brink: Nanodeeltjes in het milieu, zijn er echt risico’s?
5 november 2010: Symposium: De milieueffecten van nanoproducten
In opdracht van de vereniging Leefmilieu hebben studenten van de Universiteit van Utrecht de risico’s van nanodeeltjes onderzocht van drie verschillende toepassingen. Toepassingen op uiteenlopende terreinen: cosmetica, kleding en brandstof voor auto’s.
In het symposium van 5 november maakten betrokken deskundigen de balans op. Welke vragen blijven nog over en vooral welke conclusies kunnen we hieruit afleiden voor het milieubeleid rond nanodeeltjes.
Klik hier om het programma te bekijken.
Bekijk hieronder de presentaties en de verslagen van de parallelsessies.
- Marga Jacobs: Risico's van nanodeeltjes onderbelicht.
Parallelsessie Nanozilver in kleding :
- Susan Wijnhoven: Nanozilver in textiel.
- Victor Winter: project nanozilver.
- Verslag parallelsessie nanozilver in kleding.
Parallelsessie nano-ceriumoxide in diesel:
- Cassee Flemming_Cerium Oxide.
- Johan Vollenbroek: Ceriuminbrandstof.
- Verslag parallelsessie nanoceriumoxide in diesel.
Parallelsessie Titanium- en zinkoxide in zonnebrandcrème:
- Maureen Butter: Titanium en zink in cosmetica.
- Verslag parallelsessie titanium- en zinkoxide in zonnebrandcreme.
12 oktober 2010 te Utrecht. Nanotechnologie en andere risico's
Op 12 oktober 2010 gaf Marga Jacobs in Utrecht een presentatie aan master en PhD-studenten op het gebied van toxicologie. De presentatie "Nanotechnology and other risks", vormde een onderdeel van de zogenoemde PET-course (Postgraduate Education on Toxicology). Omdat er ook internationale studenten deelnamen aan deze cursus is de presentatie in het Engels gehouden.
Bekijk hier het verslag van de bijeenkomst- PDF bestand
Bekijk hier de (Engelse) presentatie van Marga Jacobs (Leefmilieu) - PDF
13 april 2010 te Nijmegen: presentatie uitkomsten onderzoek nanozilver
Een nieuwe technologie waarin enorm geïnvesteerd wordt 
en waarvan heel veel verwacht wordt is nanotechnologie. Leefmilieu zet zich al meerdere jaren in om mee te denken over de onbekende effecten op mens en milieu van deze technologie. Dit doet ze onder andere door studenten van de Universiteit Utrecht onderzoek te laten uitvoeren. In opdracht van Leefmilieu is er een onderzoek gedaan naar het nanodeeltje met de grootste milieurisico’s: nanozilver. Nanozilver heeft een bacteriedodende werking, daarom wordt de stof toegepast in desinfecterende sprays en kleding. Een bekend voorbeeld is bijvoorbeeld de sokken met nanozilver, die verkocht worden tegen zweetvoeten. Mocht u nog nooit sokken met nanozilver in de winkel tegengekomen zijn, dan kan dat kloppen. De producent hoeft namelijk niet op het etiket te zetten dat er nanozilver in de sokken zit.
Dat nanozilverdeeltjes na verloop van tijd in het milieu komen staat vast. De desinfecterende sprays worden met het douchen eraf gewassen en de sokken verliezen bij iedere wasbeurt meer van hun zilvernanodeeltjes. Die nanodeeltjes belanden dan in het milieu, waar ze ook nuttige bacteriën in bijvoorbeeld waterzuiveringsinstallaties doden.
De studenten, die voor Leefmilieu het onderzoek uitvoeren, hebben op 13 april hun resultaten gepresenteerd.
- Klik hier voor het verslag van deze bijeenkomst
- Klik hier om het Adviesrapport over nanozilver te lezen (38 paginas)
- Bekijk hieronder de presentatie
Klik op het pijltje (driehoekje) onderin het plaatje om de presentatie op te halen van internet.
Klik daarna steeds opnieuw op het pijltje om naar het volgende beeld te gaan.
13 november 2009 te Tilburg.
Nanoregulering: Reuze-oplossingen voor dwergproblemen?
Vereniging Leefmilieu, TILT (Tilburg Institute for Law, Technology, and Society) en de Wetenschapswinkel van de Universiteit van Tilburg organiseerden op vrijdag 13 november 2009 in Tilburg een symposium over het veelbesproken onderwerp nanotechnologie.
Het was een goed bezocht symposium. Beleidsmakers, juristen, vertegenwoordigers van bedrijven en milieuorganisaties gingen dieper in op de vraag op welke manier regelgeving een bijdrage kan leveren aan nanotechnologie. Nanotechnologie levert veel nieuwe toepassingen en materialen maar ook veel nieuwe risico’s. Er moet dus gezocht worden naar een goede balans tussen innovatie en voorzorg.
In een aantal lezingen wierpen vooraanstaande experts hun licht op dit vraagstuk en in kleinere groepen werd er middags doorgesproken over nanodeeltjes in relatie met cosmetica, consumentenproducten en arbeidsomstandigheden.
Alle presentaties zijn beschikbaar en van de workshops zijn verslagen gemaakt.
Kijk hier voor het programma en alle presentaties en verslagen.
11 maart 2009 te Arnhem. Workshop Nanodeeltjes een nieuw milieuvraagstuk
Fijn stof is een welbekend milieuprobleem. Minder bekend is dat er honderden producten op de markt zijn waarin soortgelijke superkleine deeltjes verwerkt zijn: nanodeeltjes. In kleding, wasmachines, cosmetica en airco's, overal duiken nanodeeltjes op, want in wetenschap en techniek is ongemerkt een revolutie aan de gang. Een nieuwe technologie, nanotechnologie rukt op. Van medische toepassingen tot verpakkingen die voedingsmiddelen beter houdbaar maken, de toepassingen van nanodeeltjes zijn eindeloos.
De Gezondheidsraad vindt dat we over verschillende soorten nanodeeltjes beslist nog onvoldoende weten. De Voedsel- en Warenautoriteit adviseert etikettering zodat consumenten weten in welke producten nanodeeltjes verwerkt zijn. Niemand lijkt zich veel zorgen te maken over de gevolgen voor het milieu. Maar dat is niet terecht. Nanodeeltjes komen vroeg of laat in het milieu vrij: zonnebrandcrème spoelt af bij het zwemmen en nanobuisjes in autobanden komen in de lucht bij de slijtage van de banden tijdens het rijden.
Op 11 maart organiseerden de Gelderse Milieufederatie en de vereniging Leefmilieu daarom samen een bijeenkomst waarin de milieu-effecten van nanodeeltjes centraal stonden. Er werd antwoord gegeven op vragen als: Wat is nanotechnologie? Welke producten zijn er op de markt verkrijgbaar? Welke risico's zijn er voor het milieu? John Mens van Leefmilieu en Nico van den Brink van Alterra verzorgden een korte inleiding. Daarnaast was er ruime gelegenheid voor het stellen van vragen en discussie, Van deze mogelijkheid werd gretig gebruik gemaakt.
Bekijk hier het verslag van deze bijeenkomst - PDF bestand
Bekijk hier de presentatie van John Mens (Leefmilieu) - Powerpoint bestand
Bekijk hier de (Engelse) presentatie van Nico van den Brink (Alterra) - PDF bestand
>10 februari 2009 in Wageningen. Nanodeeltjes en hun onbekende milieueffecten
Op dinsdag 10 februari hield Leefmilieu op universiteit van Wageningen een studieavond over nanotechnologie, waaraan 25 geïnteresseerde Nederlandse en buitenlandse studenten deelnamen. De bijeenkomst, mede georganiseerd door het WEP (Wageningen Environmental Platform), werd in het Engels gehouden. Nico van den Brink van Alterra vertelde over nieuwe (en nog onbekende) stofeigenschappen en risico's. Daarbij stond met name zijn onderzoek naar de effecten van nanodeeltjes op het bodemleven centraal. Gedurende de bijeenkomst was aandacht voor consumentenproducten waarin nanodeeltjes verwerkt zijn zoals wasmachines. Vanuit de zaal kwamen verschillende vragen naar de houding van de overheid en de manier waarop instanties deze nieuwe producten kunnen controleren, als er nog geen beoordelingsmethoden voor nanodeeltjes bestaan. Tijdens en na de presentaties werd er enthousiast gediscussieerd over het probleem.
Bekijk hier de (Engelde) presentatie van John Mens (Leefmilieu) - Powerpoint bestand
Bekijk hier de (Engelse) presentatie van Nico van den Brink (Alterra) - PDF bestand
21 oktober 2008 te Utrecht. Nanotechnologie en andere risico's
Voor een twintigtal toxicologen die een cursus volgden over risico-communicatie op de Universiteit van Utrecht gaf Marga Jacobs een presentatie over "Nanotechnology and other risks". De presentatie vormde een onderdeel van de zogenoemde PET-course.
Bekijk hier de (Engelse) presentatie van Marga Jacobs (Leefmilieu) - Powerpoint bestand
17 juni 2008 in Nijmegen. Nanotechnologie lijkt veraf maar komt snel dichterbij
Op 17 juni 2008 organiseerde de Vereniging Leefmilieu een studiebijeenkomst over nanotechnologie met medewerking van twee wetenschappers van de Raboud Universiteit Nijmegen. Jan Gerritsen en Duncan de Boer, beide werkzaam bij het Nanolab, namen de deelnemers mee in de wondere wereld van het materialenonderzoek op ultraklein niveau. Zo klein dat gewone microscopen niet toereikend zijn en gewone materialen andere eigenschappen krijgen. Aan de hand van korte filmpjes en bevlogen uitleg werd de aanwezigen veel duidelijk over de mogelijkheden die zo ontstaan.
Mogelijkheden voor nieuwe medicijnen en veel rendabelere zonnecellen. Zoals iedere nieuwe technologie levert ook nanotechnologie vragen op. Vooral tijdens de presentatie van John Mens van de vereniging Leefmilieu kwam de discussie goed op gang omdat het hier ging over de toepassingen van nanodeeltjes. De snelle introductie van sommige van deze stoffen in consumentenproducten leverde vragen op. Vooral toen naar voren kwam dat zelfs de Voedsel en Warenautoriteit er niet gerust op is en aandringt op labelling van producten met nanodeeltjes. De aanwezigen hadden grote zorgen over het regelgeving die voor medicijnen en onderzoek wel toereikend lijkt, maar voor de consumentenproducten de verantwoordelijkheid helemaal bij de bedrijven neerlegt
Lees hier het verslag van de bijeenkomst - PDF bestand
Bekijk hier de presentatie van John Mens (Leefmilieu) - PDF bestand
Bekijk hier de presentatie van Jan Gerritsen (NanoLab) - PDF bestand
Bekijk hier de presentatie van Duncan den Boer (NanoLab) - PDF bestand
22 april 2008 te Nijmegen. Nanotechnologie en haar onbekende effecten
Op 22 april werd, samen met de studentenvereniging Milieuprisma, een workshop gegeven over nanotechnologie.
Nanotechnologie is een onderzoeksgebied waarbij gewerkt wordt aan het maken van hele kleine deeltjes. Deze deeltjes worden nanodeeltjes genoemd omdat ze in één dimensie (lengte, breedte of hoogte) kleiner zijn dan 100 nanometer. 100 nanometer is gelijk aan 1/10000 millimeter. Met nanotechnologie worden deze kleine deeltjes gemaakt, bewerkt of veranderd zodat ze nieuwe eigenschappen krijgen. Twee medewerkers van het Nanolab van de Radboud Universiteit Nijmegen hielden hierover interessante presentaties, waarbij ze wezen op de grote mogelijkheden voor bijvoorbeeld medische toepassingen. John Mens van Leefmilieu ging hierna in op de mogelijke milieu- en gezondheidseffecten bij het onvoorzichtig gebruik van nanotechnologie. Veel toegepast op dit moment 
zijn bijvoorbeeld nano zilverdeeltjes. Deze zilverdeeltjes kunnen bacteriën doden en ze worden daarom verwerkt in sokken, zodat de nanodeeltjes daarin de zweetlucht voorkomen. Maar deze zilverdeeltjes komen natuurlijk bij het wassen vrij en dus komen ze terecht in het afvalwater. In het water hebben ze natuurlijk nog steeds dezelfde antibacteriële werking en vormen zij een bedreiging voor de bacteriën die in de afvalzuiverings-installaties gebruikt worden.
Tijdens de workshop ontstond een levendige discussie over de voordelen en de risico's van nanotechnologie. Veel producten met nanodeeltjes zijn al op de markt maar de producenten vermelden dat niet op het etiket. Bij sommige producten wordt hooguit vermeld dat het een nano-product is. De Voedsel en Waren Autoriteit wil dat nanodeeltjes wel gelabeld worden, maar de minister heeft daarover nog geen besluit genomen.
Bekijk hier het verslag van deze bijeenkomst - PDF bestand
De presentaties zijn opgenomen bij verslag van bijeenkomst 17 juni 2008: "Nanotechnologie lijkt veraf maar komt snel dichterbij"
8 april 2008. Presentatie uitkomsten onderzoek cosmetica
In het kader van de cursus 'de onderzoeker als adviseur' hebben 4 studenten van de Universiteit Utrecht uitgezocht wat de voor- en nadelen zijn van het gebruik van nanodeeltjes in cosmetica. Op 8 april 2008 werden de uitkomsten van het onderzoek gepresenteerd aan medestudenten en was er ruimte voor het stellen van vragen en discussie.
De meest opvallende uitkomst was dat de studenten helemaal niets wisten over de toepassing van nanotechnologie in consumentenproducten. Nanotechnologie was voor hen een compleet nieuw terrein, zeker wat betreft de toepassingen en de gevolgen voor mens en milieu.
Bekijk hier de eindpresentatie van het rapport.
Lees hier het rapport: Nanodeeltjes in zonnebrandcrème en cosmetica (55 paginas)
Klik hier voor meer informatie over nanodeeltjes in cosmetica
26 maart 2008. Nanotechnologie? Moeten milieuorganisaties daar iets mee?
Op 26 maart 2008 organiseerde Stichting Natuur en Milieu in samenwerking met Platform Gezondheid en Milieu en Vereniging Leefmilieu een workshop over nanotechnologie. Het doel van de workshop was om maatschappelijke organisaties te informeren over de milieu- en gezondheidsrisico's die mogelijk verbonden zijn aan deze nieuwe technologie. In een fiks tempo werden de 23 deelnemers bijgepraat over het milieugedrag van nanodeeltjes en over het Nederlandse en EU beleid inzake nanotechnologie tot nu toe. Een vertegenwoordiger van de Duitse collega NGO BUND vertelde over hun ervaringen op dit thema. BUND is al een aantal jaren met het thema nanotechnologie bezig. Tijdens de discussie waren de deelnemers het snel eens over het feit dat de milieubeweging ontwikkelingen inzake nanotechnologie met argusogen moet volgen. De ervaringen met (ultra) fijnstof geven aan dat zeer kleine deeltjes extreem schadelijk kunnen zijn, maar effectieve regelgeving ontbreekt geheel. Ondertussen komen er bijna dagelijks nieuwe producten op de markt die nanodeeltjes bevatten.
Lees hier het verslag van de Workshop
Lees ook: het persbericht over deze workshop van Stichting Natuur en Milieu .
Lees ook het persbericht: Verbied rondstrooien nanodeeltjes